Αποκριά στην Κοζάνη

Οι αποκριές στην Κοζάνη έχουν μια ιδιαιτερότητα που τις κάνει να ξεχωρίζουν. Οι εκδηλώσεις ξεκινούν με χορούς και τραγούδια την "Τσικνοπέμπτη", 12 μέρες πριν από τη Μεγάλη Αποκριά. Την τελευταία εβδομάδα γίνεται ένα πραγματικό ξεφάντωμα από μεταμφιεσμένους και μη, που χορεύουν, "ρίχνονται", στο ρυθμό του τοπικού χορού "έντεκα". Τη Μεγάλη Αποκριά γίνεται παρέλαση αρμάτων Εκεί φαίνεται το Κοζανίτικο χιούμορ, η καυστική σατυρική διάθεση και η πνευματώδης κριτική για κάθε επίκαιρο θέμα. Το βράδυ ανάβουν οι Φανοί, μεγάλες φωτιές γύρω από τις οποίες χορεύουν και τραγουδούν μικροί και μεγάλοι.  Ένα έθιμο ριζωμένο βαθιά στις καρδιές των απανταχού Κοζανιτών.

Η είσοδος του Καρνάβαλου

Μικρή Αποκριά και ο βασιλιάς των ημερών, ο καρνάβαλος, κατεβαίνει στην πόλη… Με χιλιάδες παιδιά να προπορεύονται χορεύοντας στους ήχους της Δημοτικής Μπάντας, της Πανδώρας,…. Ένα χρωματιστό ποτάμι που κυλάει ρυθμικά και κατακλύζει το κέντρο της πόλης…. Παράδοση άνευ όρων ! ! !

Γλέντι σε κάθε Φανό χωριστά

Οι Φανοί ανάβουν όλοι μαζί το βράδυ της Μεγάλης Αποκριάς αλλά από την Τσικνοπέμπτη και μετά γίνεται κάθε βράδυ γλέντι σε κάθε έναν από αυτούς με τη σειρά. Πρόκειται για μεγάλη γιορτή στη γειτονιά, η οποία ετοιμάζεται να υποδεχθεί την Κοζάνη ολόκληρη, τους επισκέπτες της αλλά και

τους οργανωτές των άλλων Φανών. Φασαρία και χαρούμενη αναστάτωση. Με κόσμο να πηγαινοέρχεται και να στήνει το εθιμικό σκηνικό. Με την Πανδώρα, την δημοτική μπάντα, να συνοδεύει τους “οικοδεσπότες” στην κεντρική πλατεία για χορό και καλέσματα και να τους φέρει πάλι πίσω για ν’ αρχίσει το ξεφάντωμα. Κρασί και μεζέδες… Τραγούδι γύρω από τη φωτιά… Και την επομένη πάλι από την αρχή. Στον επόμενο Φανό που έχει την τιμητική του.

Παρέλαση Αρμάτων

Το μεσημέρι της μεγάλης αποκριάς γίνεται παρέλαση αρμάτων και μεταμφιεσμένων ομάδων που εκπροσωπούν την κάθε γειτονιά. Ακολουθεί βράβευση της πιο εντυπωσιακής συμμετοχής, από το Δήμο Κοζάνης, σε ειδική τελετή που γίνεται την Καθαρά Δευτέρα στο πάρκο του Αγίου Δημητρίου.

Οι Φανοί

Το βράδυ της Μεγάλης Αποκριάς, μετά την απογευματινή παρέλαση αρμάτων, ανάβουν σε κάθε γειτονιά οι "φανοί", μεγάλες φωτιές γύρω από τις οποίες χορεύουν και τραγουδούν μικροί και μεγάλοι.

Η ώρα κοντεύει 8, έχει νυχτώσει για τα καλά και ο Φανός ανάβει. Έχει μαζευτεί κόσμος, παγωμένος ακόμη αλλά αυτό δεν θα κρατήσει και πολύ. Οι άνθρωποι που μόχθησαν να τον στήσουν όλες αυτές τις μέρες πιάνονται στο χορό πίσω απ’ τον κορυφαίο και ακούγεται το πρώτο τραγούδι, το ίδιο πάντα:

«Εβγάτι αγόρια μ στου χουρό

κουρίτσια στου σιργιάνι

να δείτι κι να μάθιτι

πώς πιάνιτι η αγάπη.

Απού τα μάτια πιάνιτι

στα χείλη κατιβαίνει

κι απού τα χείλη στην καρδιά

ριζώνει κι δε βγαίνει.»

Το ένα τραγούδι διαδέχεται τ’ άλλο, ο κόσμος γύρω πληθαίνει, ο κύκλος μεγαλώνει, σχηματίζεται και ένας δεύτερος με το ίδιο κέντρο κι ύστερα ένας τρίτος. Όταν κουραστεί ο πρωτοτραγουδιστής, ξεκινούν τα όργανα κι ο χορός γύρω απ’ τη φωτιά.

Τα τραγούδια της Αποκριάς

Πολλά είναι σκωπτικά και διακωμωδούν άνδρες ανίκανους, γέρους ή …μαραζιάρηδες και γυναίκες άσχημες ή ανοικοκύρευτες, ή το χειρότερο, σπάταλες!

Για παράδειγμα εκείνη η ανοικονόμητη που παντρεύτηκε ο φουκαράς ο ήρωας του παρακάτω τραγουδιού και μάλιστα … στης ακρίβειας τον καιρό!

«Στης ακρίβειας του κιρό

χάλιψα να παντριφτώ

πήρα σβάρνα τα χουριά

Σπούρτα , Βάντσα, Κισαριά.

Βρήκα μια χουντρή γυναίκα

που ’τρουγιν όσου για δέκα.

Δέκα φούρνοι παξιμάδι

γιόμα, βράδυ δεν τη φτάνουν.

Κι τ’ Διφτέρα τ’ χαραή

προυβατίνα μ’ ένα αρνί.»

Τραγουδιούνται επίσης τραγούδια της αγάπης και του έρωτα, καθώς και τραγούδια της παλληκαριάς, της αντρειωσύνης, εμπνευσμένα από τα κατορθώματα των Κλεφτών στην Επανάσταση.

Τα πιό φημισμένα όμως είναι τα “ξεδιάντροπα”, κατ’ ευφημισμόν “νοικοκυρίσια”, ή “μασκαραλίτικα”. Άλλα είναι υπαινικτικά και άλλα τα λεν’ στα ίσια, χωρίς ντροπές και πολλές περιστροφές, αφού εκείνη τη νύχτα όλα επιτρέπονται.

Υπαινικτικά…..

…πασπατεύου παρακάτου

σκόνταψα ουπάν στου γόνα

κάθουμι κι αγναντεύου

κατι μυρίζου κάτι χαλεύου

όπους τσάκουνα το γόνα

γλέπου μια χρυσή τρυγόνα

όταν κάθιτι γιλάει

σάματι μι πιργιλάει

Στα ίσια!….

Ου παπάς ου Ραγκαβέλας

είχιν μια κουτσή γουμάρα

κι είχιν τσούρις φουρτουμένις

μικρές τρανές ΄νακατεμένες….

Όλη η πόλη γλεντάει. Παρέες-παρέες ντόπιοι και επισκέπτες μεταμφιεσμένοι και μη τριγυρνούν από τον έναν Φανό στον άλλον, πίνουν, χορεύουν, τραγουδούν. Πολλές φορές στο στριφογύρισμα του χορού βλέπουν ένα πρόσωπο που έχουν να δουν χρόνια. Ίσως να ’ναι ένας από τους πολλούς ξενιτεμένους Κοζανίτες που δεν μπορούν να μείνουν μακριά από την πατρίδα τους την Αποκριά. Φωνές, φιλιά, «χαμπάρια» και πάλι χορός.

Γύρω από τη φωτιά συνεχίζεται ολονύχτιο γλέντι με Κοζανίτικα σκωπτικά και παραδοσιακά τραγούδια της Αποκριάς. Μαζί με τους μεζέδες και τα παραδοσιακά Κοζανίτικα "κιχιά" προσφέρεται και άφθονο κρασί "κοκκινέλι", τοπικής παραγωγής. Το κρασί, τα «κιχιά», τα κεράσματα για όλους, αλλά κυρίως το ιδιαίτερα «καυτό» περιεχόμενο των τραγουδιών που λέγονται… «ξιανέντροπα» ή «νοικουκυρίσια», αποτελούν εγγύηση άμυνας στο τσουχτερό κρύο που επικρατεί εκείνη την εποχή.

Το Κοζανίτικο γλωσσικό ιδίωμα στις δόξες του

Τις ημέρες του καρναβαλιού η Κοζάνη αποδεσμεύεται από τα καθημερινά προσχήματα και επαναφέρει το τοπικό γλωσσικό ιδίωμα για να εκφραστεί αυθεντικότερα και να ξεφαντώσει διονυσιακά.

Δίνουν και παίρνουν οι κοζανίτικες εκφράσεις στο χαρακτηριστικό γλωσσικό ιδίωμα της Κοζάνης, ένα βόρειο ιδίωμα με πολλές λεξιλογικές επιρροές από τις γύρω εθνότητες και κυρίως από την Τουρκική.

Θα το απολαύσετε σε όλο του το μεγαλείο στους Φανούς, στα τραγούδια, στα μπέντια, στις θεατρικές επιθεωρήσεις, στα επίκαιρα δημοσιεύματα, στις επιγραφές που γράφονται στους οντάδες των Φανών.

Θα το βρείτε διανθισμένο με γνωμικά, αποφθέγματα και συμβουλές περί σεξουαλικών κυρίως θεμάτων, συνοδευόμενα από τα απαραίτητα σκίτσα …για να μη γίνει και καμιά παρανόηση!

 Ελευθεριότητα κι ελευθερία

Οι Αποκριές της Κοζάνης έχουν αποδείξει τη διαχρονικότητά τους ως έθιμο και τις βαθιές ρίζες τους στις καρδιές των Κοζανιτών, που δεν μπορούν να διανοηθούν τις Αποκριές χωρίς αυτό. Αλλά μένουν αξέχαστες και στους επισκέπτες.

Ιδιαίτερα σ’ εκείνους που ψάχνουν για γνήσιες εκδηλώσεις λαϊκού πολιτισμού και μια ευκαιρία να ζήσουν τα έθιμα ενός τόπου από μέσα σαν κοινωνοί κι όχι σαν θεατές

Κι είναι εύκολο να καταλάβει κανείς γιατί, αν έχει την διορατικότητα να ξεχωρίσει σε όλο αυτό το ξεφάντωμα κάποια πολύτιμα και όλο και πιο σπάνια χαρακτηριστικά:

• Ευρύτατη λαϊκή συμμετοχή
• Εξάλειψη των καθημερινών φραγμών του καθωσπρεπισμού, καθώς οι μέρες επιτρέπουν την τολμηρότητα στη συμπεριφορά και την έκφραση. Λίγοι καθιερωμένοι κανόνες συμπεριφοράς μένουν απαραβίαστοι!
• Μοναδική αίσθηση ελευθερίας, που επιτρέπει στους ανθρώπους να κυκλοφορούν σε δρόμους και πλατείες και να μπαινοβγαίνουν σε μπαράκια, ταβέρνες και σπίτια. Με την ίδια άνεση. Σα να μην υπάρχουν πόρτες και τοίχοι!

Γιατί πράγματι η Αποκριά στην Κοζάνη σε βγάζει από το καβούκι σου και σε παρασύρει σε ένα τρελό ποτάμι γλεντοκόπων, που κυλάει πολύχρωμο στους δρόμους.